MUSA CARULLAHIN İLAHİ ADALET VE İLAHİ RAHMET HAKKINDAKİ GÖRÜŞLERİ

2-İLAHİ ADALET ve İLAHÎ RAHMET

Allah insanı en güzel surette ve fıtrat üzere yaratmıştır. Bu fıtrat kanununa göre insan ne mümin ne de kâfir olarak doğar. Fakat fıtratı gereği imana da, küfre de kabiliyetlidir. O zaman iman ve küfür kulların kendi amelleridir.¹⁰⁴ Allah ise, insanları amellerine göre değerlendirerek ya cennete veyahut cehenneme koyar. Çünkü insanlar amelleriyle cenneti veya cehennemi hak ederler. Cumhur’a göre cennet ve cehennem ebedî olduğu gibi ehilleri de ebedîdir. Yani insanlar yaptıkları amellere göre cennet veya cehennemde ebedî kalacaklardır.¹⁰⁵ Bu ‘ilahî adalete’ uygundur. Allah bütün işlerinde âdildir.¹⁰⁶

Fakat Musa Carullah ilahî adalet hakkındaki bu görüşü kabul etmemekte, zira tüm insanlar cennete gireceklerdir görüşünü benimsemektedir. Bu görüşünü ‘ilahî rahmet’ kavramı üzerinde işlemeye ve temellendirmeye çalışmaktadır. ‘İlahî Rahmet’ de Musa Carullah Bigiyef’in kelamî görüşlerinin temelin oluşturmaktadır. Yani bu kavram etrafında o, Müslümanların alışmamış oldukları bir takım görüşleri beyan etmiş ve toplum içinde yankı uyandırarak hakkında reddiyeler yazılmasına sebep olmuştur.¹⁰⁷ Musa Carullah bunun farkındaydı. O, ‘İlahî Rahmet’ tezi için kendisine verilen tavsiyelere de şöyle cevap vermektedir: “Nasihatları için dostlarıma elbette ki teşekkür ederim. Fakat ben ilmî fikirlerimdeki hürriyetimi insanların hatırı, yahut yıllık maaşım için asla feda edemem. Delilleriyle birlikte gönlümde kökleşen bir hakikati, insanların kaldıramayacağı düşüncesiyle gizleme rezaletine de tenezzül edemem”¹⁰⁸ diyerek toplumdaki yankıları dikkate almamıştır. Çünkü onun için önemli olan gerçeği savunmaktır.

Musa Carullah ‘İlahî Rahmet’ teziyle herkesin kendilerine hasrettikleri cennet garantisi belgesini ortadan kaldırarak “kurtuluş yalnız bana âittir” gibi bencillik üzerine bina edilmiş görüşleri düzeltmeyi, İslamiyet’in gerçek yüzünü ve onun tüm dinler

¹⁰⁴ İmam Azam, Fıkh-ı Ekber Şerhi, s.66.

¹⁰⁵ Ebu’l-Hasan Ali b. İsmail Eşarî, Makalatu’l-İslamiyyîn ve İhtilafu’l-Musallîn, Kahire-1969, c.2, s.167.

¹⁰⁶ İmam Azam, Fıkh-ı Ekber Şerhi, s.82; Yahya b. Hüseyin, Resailu’l-Adl ve’t-Tevhîd, Daru’l-Hilal-1971,
c.2, s.71.

¹⁰⁷ Musa Carullah’ın görüşlerine reddiye yazanların başında şeyhülislam Mustafa Sabri gelmektedir. O,
Musa Carullah ve onun ilahî rahmetin umumîliği tezine karşı ‘Yeni Müctehidlerimizin Kıymet-i İlmiyesi’
adlı kitabını yazmıştır.

¹⁰⁸ Mustafa Sabri-Musa Carullah,İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s.290.

22

arasındaki yerini ortaya koymayı amaçlamıştır.¹⁰⁹ Çünkü onun için bu mesele çok ciddi ve çok önemlidir. Zira ona göre Ali mi faziletli Osman mı? gibi ehemmiyeti bulunmayan meselelerle uğraşmaktansa, az çok insana fayda sağlayan işlere kafa yormak daha çok hayırlıdır.¹¹⁰ Dolayısıyla ona göre İlahî rahmet meselesi büyük bir önem taşımaktadır.

İlahî rahmetin tüm insanları kapsayacağı meselesi, İslam düşünce tarihinin en eski problemlerinin biri sayılır. Problemin temel düğüm noktasın ise, günahkar müminler, özellikle kâfirler için azabın ebedî olup olmaması oluşturmaktadır.

1.   Âsi müminlerin âhiretteki durumları:

Âsi müminler için azabın ebedî olup olmaması hususunda iki temel görüş bulunmaktadır. Bunların birincisi, Ehl-i Sünnet ve bazı Şia fırkalarının âsi müminler ebedî olarak cehennemde kalmayacak görüşüdür. Zira onlara göre, ister küçük, ister büyük günah işleyen mümin belli bir müddet cehennem alevinde kaldıktan sonra Allah’ın rahmetiyle cennete gireceklerdir.¹¹¹ İkincisi ise, Haricîler, Mutezile, İbn Şabib ve el-Halidî hariç Kaderiye ve bir kısım Şia’nın kendi mezheplerine mensup büyük günah işleyen birisi ile başka mezheplere mensup olanların tamamı için ebedî olarak azap vardır görüşüdür.¹¹² Fakat Mutezile mezhebi büyük günah işleyenlere verilecek azabın kafirlere verilecek azap gibi olmadığını belirtirken Haricîler ise kafirler için de, büyük günah işleyen müminler için de aynı azap söz konusu olduğunu iddia etmişlerdir.¹¹³ Tabii ikinci gruptaki âlimlerin âsi müminler ebedî olarak cehennemde kalacaklardır görüşü mezhep taassubundan kaynaklanan sübjektif bir nitelik taşıyan görüş olduğu şüphesizdir. Fakat her iki gruptaki görüşlerin ortak noktası âsi müminlerin mutlak surette cehennem alevlerin görmeleridir.

2.   Kâfirlerin âhiretteki durumları:

Kâfirlerin âhiretteki durumları hakkında İslamiyet’in ilk devirlerinden günümüze kadar farklı görüşler ortaya atılmışsa da, bu görüşleri temel iki noktada toplamak mümkündür:

¹⁰⁹  Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s.290.

¹¹⁰  Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, s.347.

¹¹¹   Eşarî, Makalatu’l-İslamiyyîn, c. 2, s.167; Ebu Muin en-Nesefî, et-Temhid likavaidi’t-Tevhid, ss. 359-360:
Ebu Cafer Muhammet b. Ali ibn Babaveyh el-Kummî, Risaletu’l-İtikadati’l-İmamiyye, (çeviren: Ruhi
Ethem Fığlalı), AÜİF Yayınları-1978, ss. 90-91; İmamu’l-Ustaz Ebi’l-Mansur Abdülkahir b. Tahir et-
Temimî el-Bağdadî, Usulu’d-Din, Matbaatu’d-Devle, İstanbul-1928, c.1, s.242.

¹¹²  Eşari, Makallatu’l-İslamiyyîn, c.2, s. 167, c.1, 204; Ebu Muin en-Nesefî, et-Temhid likavaidi’-Tevhid,
s.356-358. Bağdadî, Usulu’d-Din, c.1, s. 242.

¹¹³  Eşari, Makalatu’l-İslamiyyîn, c. 1, s.204.

23

a)                                                         Âhirette kâfirlerin yurdu cehennemdir. Cehennem alevi de ebedîdir. Cumhur-u Ulema bu görüştedir.¹¹⁴

b)                                                         Kâfirler âhirette cehenneme gireceklerdir. Fakat cehennem azabı belli bir müddet devam ettikten sonra bir gün sona erecektir. Dolayısıyla kâfirler için kurtuluş vardır.¹¹⁵

Bu görüşü benimseyenler arasında sahabelerden; Hz. Ömer, Hz. Ali, Abdullah b. Abbas, Abdullah b. Mesud, Abdullah b. Amr, Ebu Hüreyre, Cabir b. Abdullah, Ebu Said el-Hudrî, tabiînden; Abd b. Hümeyd, Şabi, İshak b. Rahiye, selef âlimlerinden; Cehm b. Safvan, Ebu Hüzeyl el-Allaf ve Mevlana Celaleddin er-Rumî, İbn Teymiye, İbn Kayyim el-Cevziyye, İbnü’l-Vezir, İsmail hakkı İzmirli vs. bulunmaktadır.¹¹⁶

Bu iki gruptaki İslam âlimleri kendilerinin haklı oldukların ispat etmek için tezlerin çeşitli delillerle süslemişlerdir. Yani onlar azabın ebedî olup olmaması hususunda aklî ve naklî deliller getirerek tezlerini ispatlamaya çalışmışlardır. Örneğin: azabın ebedî olacağını savunanların getirdikleri delillerin bazıları şunlardır:

1.                                                             Allah Kuran-ı Kerim’de kâfirlerin ebedî olarak cehennemde azap göreceklerin özellikle “hulud” ve “ebed” kelimeleriyle ifade etmiş, onlar için azabın hafifletilmeyeceği, aksine daha arttırılacağın beyan etmiş, azabı tatmaları için vücutları devamlı yenileneceği ve hiçbir surette cennete giremeyeceklerin belirtmiştir. Hz. Peygamber’in hadislerinde de aynı bilgiler mevcuttur. Dolayısıyla kâfirler cehennemde ebedî olarak kalacaklardır.¹¹⁷

2.                                                             Birçok hadislerde kalbinde zerre kadar iman bulunan günahkar müminlere şefaat edileceği ve cehennemde belli bir müddet kaldıktan sonra yalnız bunların çıkacakları beyan edilmiştir. Eğer kâfirler de cehennemden çıkıp cennete girecek olsalar hadislerdeki şefaatin yalnız müminlere tahsis edilmesinin hiçbir önemi kalmazdı. Bu bakımdan hadislerde buyurulan şefaat yalnız günahkar müminlere hastır.¹¹⁸

¹¹⁴  Eşari, Makalatu’l-İslamiyyîn, c. 2, s.167; el-Kummî, Risalatu’l-İtikadati’l-İmamiyye, s. 90.

¹¹⁵  İbrahim b. Hasan, et-Tefsiru’l-Me’sur en Ömer b. Hattâb, ed-Dâru’l-Arabiyyatu li’l-Kitab,1994, s.474

¹¹⁶  İbrahim b. Hasan, a.g.e, s.474

¹¹⁷  Ebu Abdullah İbn Kayyim el-Cevziyye, Hadi’l-Ervah ile Biladi’l-Efrah, ss. 292-293.

¹¹⁸  İbn Kayyim el-Cevziyye, a.g.e, s. 293.

24

3.                                                             Kâfirlerin âhirette ebedî azap görecekleri Kuran-ı Kerim’in hükmüyle sabit olduğu gibi insan da aklıyla bu konuda aynı hükmü verebilir. Çünkü akıl doğru ve yanlışın, iyi ve kötünün ölçüsü sayılmaktadır.¹¹⁹

4.                                                             Kuran-ı Kerim’de geçen “…gökler ve yer durdukça…”¹²⁰ tabiri cehennem azabının zaman tayini ve sınırlandırma şeklinde bir açıklığa değil, aksine cehennemi sonsuzlaştırma anlamında bir açıklığa sahiptir. Çünkü dilciler ve tefsirciler bu gibi vakit tayinlerinin, Arapların örf ve anlayışlarına göre sonsuzluğu ifade etmek için kullanıldığını belirtmişlerdir. Nitekim “yıldızlar ışıdıkça”, “güneş parladıkça”, “gece ve gündüz birbirini takip ettikçe” gibi tabirlerle Araplar sonsuzluğu kastetmişlerdir. Kuran-ı Kerim’de Arap dili ve anlayışı üzerinde indirildiğine göre “gök ve yer durdukça bu iş böyle olacaktır” sözü, o işin sonsuzluğunu bildirmektedir.¹²¹

5.                                                             Yine bir âyette şöyle buyurulmaktadır: “…Allah dilediğine azap eder, dilediğini de bağışlar…”¹²² Bu ve buna benzer âyetlerde Allah’ın iradesine bağlanan şey, azabın bizzat kendisi değil, azaba çarptırılacak olanlardır. Yani bundan çıkan mânâ ‘Allah isterse azap eder’ değil, ‘Allah istediğine azap eder’ demektir. Başka bir deyişle Cenab-ı Hak isterse kâfirlere azap eder, isterse bağışlayıp cennetine koyar değil, cehennemi hak eden kullarından dilediğine azap eder, dilediğini de affeder.¹²³ Nitekim bunu destekleyen, cehennem ve azabın ebedîliğine delalet eden birçok âyetler bulunmaktadır.¹²⁴

Böylece azabın belli bir müddet devam ettikten sonra bir gün sona ereceğini iddia edenlere karşı cehennemin ebedîliğini savunanlar bu ve buna benzer pek çok delil ortaya koymuşlardır.

Fakat cehennem azabının bir gün mutlaka sona ereceğini savunanlar kendi iddialarının haklılığını göstermek için birçok deliller ileri sürmüşlerdir. Onların ortaya koydukları delillerin bazıları şunlardır:

1.              Kâfirlerin cehennemde ebedî olarak kalmayacaklarına delalet eden üç

âyet bulunmaktadır. Bunların biri Hud süresinin 107. âyetidir. Bu âyet

¹¹⁹  İbn Kayyim el-Cevziyye, Hadi’l-Ervah ile Biladi’l-Efrah, s. 293.

¹²⁰  Hud, 11/107.

¹²¹  Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, ss.57-58.

¹²²  Maide, 5/18

¹²³  Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, ss.48-50.

¹²⁴  Bkz. Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, ss. 209-220.

25

meâlen şöyledir: “Rabbinin dilediği hâriç, onlar gökler ve yer durdukça o ateşte ebedî olarak kalacaklardır. Çünkü Rabbin, istediğini hakkıyla yapandır.” Bu âyet-i kerimede yer alan “…gökler ve yer…” kelimelerinden kastedilen dünyadaki gökler ve yerdir. Çünkü âyetin devamındaki istisna kaydı buna delalet etmektedir. Âhiretteki gökler ve yer kastedilmiş olamaz. Eğer kastedilmiş olsaydı, âyetteki istisna kaydı aynı zamanda âhiretin de son bulacağını gerektirmiş olur. Halbuki âhiret yurdu ebedîdir. Bu konuda Cehm b. Safvan ve Ebu’l-Hüzeyl el- Allâf dışındaki bütün İslam âlimleri ittifak etmişlerdir.¹²⁵

2.              Allah’ın rızasını kazananlar onun rahmetiyle cennete girecekler, isyan

edip onu inkar edenleri de Allah gazabıyla cehenneme atacaktır. Fakat

Allah’ın merhameti gazabından kat kat üstün olduğu için eninde

sonunda Allah sonsuz merhametiyle cehennemde azap görenleri cennete koyacaktır.¹²⁶

3.                                                      Meleklerin, bütün peygamberlerin ve Salih kulların şefaatleriyle günahkar müminler cehennem azabından kurtulacaklardır. Sonra merhametlilerin en merhametlisi Allah bütün kullarına şefaatte bulunur ve geride kullarından hiç kimse kalmaz.¹²⁷

4.                                                      Azabın ebedîliğini kabul etmeyenlerin delillerinden son olarak şu delili getirebiliriz: azabın ebedî olup olmaması konusunda İslam ümmetinin ihtilafı vardır. Cumhura göre azap ebedî olsa da, ta sahabe döneminden itibaren günümüze kadar azabın ebedî olmayacağını ileri sürenler de olagelmiştir. Şu halde bu görüşün gerçeklik bir payı vardır.¹²⁸

Gerçekten sahabe döneminden itibaren hemen hemen her asırda azabın bir gün son bulacağını savunanlar çıkmışlardır. Onlar da iddialarını aklî ve naklî delillerle ispatlamaya çalışmışlar ve “cennet yalnız bana aittir” anlayışın ortadan kaldırarak “cennet hepimizin, hepimiz cennete gireceğiz” anlayışını kurmaya gayret etmişlerdir.

Son çağlarda Türk dünyasında ortaya çıkan aynı zamanda ‘dinî yenilenme’ hareketinin önemli bit temsilcisi olan Musa Carullah Bigiyef ‘İlahî Rahmetin Umumîliği’ meselesini teferruatlı bir şekilde ele almış, tezini ispatlama hususunda aklî ve naklî delillere   baş   vurmuştur.   “Rahmetin   tüm   insanlığı   kapsayacağı”   görüşünü   kabul

¹²⁵ İbn Kayyim el-Cevziyye, Hadi’l-Ervah, ss. 296-297.

¹²⁶ İbn Kayyim el-Cevziyye, a.g.e, s. 297.

¹²⁷ Hasan b. İbrahim, et-Tefsiru’l,Me’sur en Ömer b. Hattâb, s.474. Bkz: Müslüm, İman/81.

¹²⁸ Hasan b. İbrahim, et-Tefsiru’l-Me’sur en Ömer b. Hattab, s.474.

26

etmeyenleri de eleştirerek delillerini çürütme, daha sonra kendi delillerini ortaya koyma yolun tutmuştur.¹²⁹

Aslında kelam kitaplarında âhirette ilahî rahmetin müminlere has olduğu belirtilmiştir. Yani kelamcıların çoğu, yalnız müminler cennete nail olacakları görüşünü benimsemişlerdir.¹³⁰ Günümüzde de bu görüş belli bir temele oturan ve bütün Müslümanlar tarafından ittifakla kabul edilen bir gerçektir. Fakat Musa Carullah bu görüşe şiddetle karşı çıkmakta, bu anlayışı ortadan kaldırarak yerine ‘bütün insanlar cennete girecektir’ anlayışını yaygın bir hale getirme gayretinde olmuştur. Çünkü ona göre herkesin cennete nail olacakları tezi İslâmiyet’in yüce şanına daha uygundur.¹³¹ Zira Allah-u Teala da A’raf süresinin 156. âyetinde “…rahmetim her şeyi kaplamıştır…” buyurmaktadır. Şu halde bu âyet, ilahî rahmetin herkesi içine aldığına delalet eder ve hiçbir zamana, hiçbir insana mahsus değildir. Rahmet dünya hayatında herkese her an bol bol verildiği gibi âhirette de herkese esirgenmeksizin bolca verilecektir.¹³²

Musa Carullah’a göre bir göz kırpması gibi az bir ömür içinde rahat yüzü görmeyen insanların âhirette de sonsuza dek dehşetli bir azap görmeleri Allah’ın rahmetine uygun düşmez. Eğer böyle olsaydı, Allah’ın gazabı rahmetinden kat kat üstün olmuş olurdu.¹³³ Halbuki Cenab-ı Hakk’ın rahmeti annenin çocuğuna olan sevgi ve merhametinden daha fazladır. Bir anne çocuğunun ateşte yanmasını nasıl istemiyorsa, Allah da onun gibi hatta daha fazla kulunun ebedî olarak azap görmesini istemez.

Tabiî Musa Carullah’a göre inkar ve isyan edenler, şirk koşanlar belli bir müddet azap gördükten sonra kurtulacaklardır. Çünkü azap onların dünyadaki yaptıklarının karşılığıdır. Fakat eninde sonunda Allah af, mağfiret, merhamet ve keremiyle tüm günahları bağışlar. Çünkü Cenabı Hak “...Allah bütün günahları bağışlar...” buyurmaktadır. Zaten onun şanına, hikmet ve izzetine uygun olan da budur.¹³⁴

Musa Carullah, Allah nice defa mağfiret, merhamet sahibi olduğunu ve bütün günahları bağışlayacağını söylüyorsa da, biz müminler onun rahmetin diğerlerinden kıskanarak, bizzat kendimiz başka inançta olanları ebedî cehenneme attık. Halbuki Allah-u Teala’nın son derece geniş mutlak rahmeti herkes için yetecektir, kâfidir. Allah

¹²⁹  Bkz. Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, ss. 263-313.

¹³⁰  Eşarî, Makalatu’l-İslamiyyîn, c.2, s.167.

¹³¹  Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s.263.

¹³²  Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, s.298.

¹³³  Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, s.277.

¹³⁴  Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, s.304.

27

rahmetini zerresine varıncaya kadar bütün insanlığa hatta bütün varlık âlemine hesapsız, esirgenmeksizin bolca dağıtır, demektedir.¹³⁵

Fakat burada bir soru akla gelir. Eğer Allah’ın rahmeti tüm insanlığı kapsıyorsa, o zaman müminle kâfir arasında ne fark kalır? Musa Carullah rahmet ve mağfiret kavramları etrafında bu soruya şu şekilde cevap vermeye çalışmaktadır:

1.         Şüphesiz rahmetin iki türü vardır. Biri amel karşılığında olmaksızın yalnız merhametlilerin en merhametlisi olan Allah-u Teala’nın lütfuyla tüm insanlara eşit dağıtılan ve hem bu dünyada hem de âhirette hesapsız bolca verilen kapsayıcı rahmettir. Diğeri ise korunma, namaz, zekat, oruç, sadaka, güzel amel gibi imanın rükünleri olan amellere karşılık olmak üzere Allah tarafından va’d edilen yazılı rahmettir. Yani kapsayıcı rahmet herkes için, va’d edilen yazılı rahmet ise gayret edip çalışanlar için¹³⁶ Musa Carullah bu iddiasın Kuarn-ı Kerim’in âyetleriyle temellendirmektedir. Nitekim o, kapsayıcı rahmet “...rahmetim her şeyi kaplamıştır...” âyetine, va’d edilen yazılı rahmet ise, “...rahmetimi korunanlara yazacağım...” âyetine dayandığını söylemektedir.¹³⁷

2.         Musa Carullah ‘mağfiret’ kavramın temel tutmaktadır. O Kuran-ı Kerim’in “...Muhakkak ki Allah bütün günahları bağışlar...” âyetini esas alarak Allah’ın tüm günahları bağışlayacağını söylemektedir. Çünkü ona göre bu âyetin muhkem ifadesi de bunu göstermektedir. Başka bir deyişle âyetteki ‘bütün günahlar’ deyimi küfür dahil olmak üzere günahların hepsini içermektedir.¹³⁸ Ne var ki Allah Kuran’da ‘Rahman hiç kimseye azap etmez’ dememiştir. Buna göre Allah günahların her çeşidini bağışlıyorsa da bazı büyük günahlar için azap kaçınılmazdır. Fakat belli bir müddet azap gördükten sonra eninde sonunda herkes cennete nail olacaklardır. Dolayısıyla Musa Carullah’ın bu ifadelerinden bağışlamanın iki çeşit olduğu anlaşılmaktadır:

a.   Hiç azapsız bağışlama; bu tür bağışlama müminlerin yaptıkları bazı küçük,
büyük günahları içerir.

b.   Belli bir süre azap ettikten sonra bağışlama; yani inkar ve isyan edenler için
şüphesiz bu tür bağışlama söz konusu olur.¹³⁹

Özetle Musa Carullah azabın ebedî olmadığı ve ilahî rahmetin herkesi kapsayacağı görüşündedir. Zira ona göre Allah’ın rahmeti, bütün insanlar hatta varlık âlemine yetecek hatta artacaktır. Biz geniş olan ilahî rahmeti sınırlandırarak belli bir zamana ve insana

¹³⁵ Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s.260.

¹³⁶ Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, s.299.

¹³⁷ Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, s.299.

¹³⁸ Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, ss. 303-304.

¹³⁹ Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, s.304.

28

tahsis edemeyiz. Allah’ın rahmeti her şeyi kapsar.¹⁴⁰ Buna rağmen bazıları için azap da kaçınılmaz bir hadisedir. Fakat azap ebedî olmadığına göre eninde sonunda isyan ve inkar edenlerin, şirk koşanların günahları bağışlanır ve cennete gireceklerdir.¹⁴¹

Şüphesiz insanların hepsi, ancak kendi inançlarının hak olduğunu, dolayısıyla kurtuluşun yalnız kendilerinde bulunduğunu iddia ederler. İslam dini de, Kuran-ı Kerim’in açık beyanına göre “hak din”, “dosdoğru din”, “Allah katında gerçek ve makbul din”dir.¹⁴² Dolayısıyla ulûhiyet konusunda yalnız İslam akidesi haktır.

Bu konuda ise Musa Carullah Bigiyef’in görüşü şöyledir: İslam dininin başka dinler arasında yüceliği, hakkaniyeti tartışılmaz bir gerçektir.¹⁴³ Zaten bu hakikat Kuran-ı Kerim’in “...İşte dosdoğru din budur...” gibi âyetleriyle teyit edilmektedir. Fakat biz başka bir milleti veya toplumu inanç ve ibadetlerinden dolayı tekfir edemeyiz, dolayısıyla onları düşman saymak doğru değildir. Çünkü bütün dinler, tek bir dinin gelişim halkalarıdır.¹⁴⁴ Başka bir deyişle Allah’tan gelen gerçek dinin bozulmuş şekilleridir.¹⁴⁵

Musa Carullah’a göre Hz. İsa’yı Tanrı edinenler, ruhları Tanrı sayan animistler, ateşe tapan Mecusîler, güneşe secde eden tabiat âbitleri vasıtada ne kadar hata etmişlerse de, kastlarında şüphesiz isabet etmişlerdir. Yani vasıta olarak herhangi bir şeye secde edenler, ibadet yapanlar, secde ve ibadetlerinin arkasından muhakkak ki Allah’ı aramaktadırlar.¹⁴⁶ Dolayısıyla onların hataları belki günahları kastında değil, bilakis şükredebilecek olanı tayin edebilme hususundadır.¹⁴⁷

Musa Carullah’ın rahmetin tüm insanlığı kapsayacağı ve ulûhiyet hususunda bütün inançların haklı olup olmayışı konuları hakkında görüşleri için son olarak şunları söylemek mümkündür:

•         İlahî Rahmet bütün insanlığı kapsayacaktır;

•         Âhirette tüm insanlık azaptan kurtulacaktır;

•         Âhiret azabı muhakkak bir gün son bulacaktır;

•         Ulûhiyet konusunda gerçek ve hak din İslam dini ise de, başka din ve mensuplarını inanç ve ibadetlerinden dolayı suçlamayız. Çünkü herkesin inanç ve ibadetlerinin arkasında Allah vardır.

¹⁴⁰ Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s.298.

¹⁴¹ Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, s. 304.

¹⁴² Ali İmran, 3/19.

¹⁴³ Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s.256.

¹⁴⁴ Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, ss. 257-258.

¹⁴⁵ Tabi Musa Carullah’ın bu ifadelerinden semavî dinleri anlamak gerekir.

¹⁴⁶ Musa Carullah, Uzun Günlerde Oruç, s.76.

¹⁴⁷ Musa Carullah, Uzun Günlerde Oruç, s.76.

29

Görülüyor ki, bu dört nokta Musa Carullah’ın ‘İlahî Rahmet’ anlayışının temelin oluşturmaktadır.

Şüphesiz herhangi bir konuda bir tez ileri süren kimse, tezinin haklılık payını göstermek için onu delillerle temellendirmeye çalışır. ‘İlahî Rahmet’in Umumîliği’ tezini benimseyen Musa Carullah da görüşünü Kuran-ı Kerim’in âyetleriyle ve hadislerle temellendirmeye gayret etmiştir.

Musa Carullah’ın ele aldığı delillerden;

1. Azap ve azabın ebedîliğini Allah’ın meşietiyle sınırlandırılmasıdır; O bununla ilgili olarak A’raf süresinin 156. ve En’am süresinin 128. âyetlerini zikretmektedir. Söz konusu âyetlerde Allah’ın rahmetinin her şeyi kapsayacağından, azabını dilediğine uğratacağından ve onun dilediği hariç cehennemde ebedî kalacaklarından bahsedilmektedir.¹⁴⁸ Musa Carullah A’raf süresinin 156. âyetinde buyurulan “Rahmetim her şeyi kaplamıştır” tabirinden hareketle Allah’ın bu rahmetinin tüm insanlığı hatta bütün varlık âlemin kapsayacağını ve âyetin devamındaki “rahmetimi korunanlara, zekat verenlere ve âyetlerimize inanlara yazacağım” ibaresinin önceki rahmeti tahsis etmediğini vurgulamaktadır.¹⁴⁹ Zira o, mantık ve usul ilmindeki özelin hükmü, genelin hükmüne uygun olduğunda genelin hükmü sınırlandırılmaz kaidesini belirterek¹⁵⁰ yukarıdaki âyetin açık beyanına göre iki tür rahmetten söz edebileceğimizi söylemektedir. Birincisi, kapsayıcı rahmettir. Bu tür rahmet tüm insanlığı içine alır. İkincisi ise, korunma, zekat, oruç gibi ameller karşılığında verilen hususî rahmettir.¹⁵¹

Bu âyetlerin yanında Musa Carullah Hud süresinin 107. ve İbrahim süresinin 48. âyetlerine işaret ederek,¹⁵² bu âyetlerde azabın ebedîliği “gökler ve yer devam ettikçe” şartıyla kayıtlandığını belirtmektedir.¹⁵³ Bu âyetlere dayanarak Musa Carullah, azap ve azabın sonsuzluğunu Allah’ın meşiyeti ve Kuran’da zikredilen cehennemde ebedî kalışı belirli bir süreyle kayıtlandırmaktadır.

¹⁴⁸ Maraş, Türk Dünyasında Dinî Yenileşme, s. 160.

¹⁴⁹ Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s.296.

¹⁵⁰ Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, s. 297.

¹⁵¹ Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, ss. 298-299.

¹⁵² Hud-107: “Gökler ve yer durdukça orada sürekli kalacaklardır. Ancak Rabb’in çıkarmayı dilerse o başka.
Çünkü Rabb’in istediğini yapandır”. İbrahim-48: “O gün yer başka yere gökler de başka göklere değiştirilir.
Hepsi tek ve kahredici yüce Allah’ın huzurunda durur”.

¹⁵³ Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s. 294.

30

2.        Rahman-Rahim ayırımı ve Rahman’ın arş’a istiva etmesidir; Musa Carullah “Bismillahi’r-Rahmani’r-Rahim” âyetindeki Rahman’ın Rahim’den kelime yapısı yönünden daha mübalağalı olduğunu kabul etmekle beraber, bu iki kavramın taşıdığı mananın şöyle olduğunu belirtmektedir: Rahman genel rahmetiyle tüm insanlığa devamlı olarak rahmet eden; Rahim ise, özel rahmetiyle yalnızca amel karşılığında rahmet edendir.¹⁵⁴ Nitekim Musa Carullah, Kuran-ı Kerim’in “O Rahman arşa istiva etmiştir”¹⁵⁵ âyeti de tezini teyit ettiğini söylemektedir. Çünkü ona göre Allah’ın kapsayıcı rahmeti, bütün varlık âleminden büyük olan ‘arş’ı kuşattığına göre ilahî rahmet de istisnasız tüm insanlığa esirgenmeksizin bolca verilecektir.¹⁵⁶ Dolayısıyla Musa Carullah’a göre arşı kuşatan rahmet, şüphesiz âhirette de tüm insanlığı içine alacaktır.

3.        Şirk dahil olmak üzere bütün günahların bağışlanmasıdır; Musa Carullah, Kuran-Kerim’in Zümer süresinin 53. âyetinde buyurulan “Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü o, çok bağışlayan ve esirgeyendir” âyetinden hareketle Allah’ın şirk dahil olmak üzere bütün günahları bağışlayacağını söylemektedir. Çünkü ona göre âyetteki ‘Ey... kullarım!’ hitabına tüm insanlar dahildir. Aynı zamanda Musa Carullah ‘Allah bütün günahları bağışlar’ ibaresindeki bütün günahların içinde küfür ve şirkin de bulunduğunu ve bu âyet “Allah kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz; bundan başkasını dilediği kimse için bağışlar...”¹⁵⁷ âyet-i kerimesiyle hiç bir surette çatışmadığını belirtmektedir. Çünkü ona göre âyetteki “Allah kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz” ibaresi cezaya delalet edip sonsuzluğa delalet etmemektedir.¹⁵⁸

Şu halde Allah küfür ve şirk dahil olmak üzere bütün günahları bağışlar. Fakat küfür edenler ve şirk koşanlar cezaya çarptırılacaklardır. Eninde sonunda ise bütün insanlık için kurtuluş vardır.

4.  Allah’a ve âhiret gününe inanıp salih amel işleyenlerin kurtulmasıdır; Musa
Carullah Bakara süresinin 62. âyetin¹⁵⁹ delil göstererek Allah’a ve âhiret gününe inanıp
salih amel işleyenlerin ebedî mutluluğu elde edeceklerini iddia etmektedir.¹⁶⁰

¹⁵⁴ Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s.301.

¹⁵⁵ Ta-Ha,20/5.

¹⁵⁶ Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s. 302.

¹⁵⁷ Nisa, 4/48.

¹⁵⁸ Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, ss. 303-304.

¹⁵⁹ Bakara-62: “Şüphesiz iman edenler; yani Yahudilerden, Hıristiyanlardan ve Sabiîlerden Allah’a ve âhiret
gününe hakkıyla inanıp salih amel işleyenler için Rableri katında mükafatlar vardır. Onlar için herhangi bir
korku yoktur. Onlar üzüntü çekmeyeceklerdir”.

¹⁶⁰ Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s. 357.

31

5. Hz. İsa’nın Allah-u Teâla’ya “Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz sen aziz ve

hakimsin” demesidir. Allah-u Teâla Mâide süresinin 118. âyetinde Hz. İsa ve annesi Hz.

Meryem’i ilah edinen Hıristiyanlar hakkında Hz.İsa peygamberin diliyle hikaye yoluyla

şöyle buyurmaktadır: “Eğer kendilerine azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır.

Eğer onları bağışlarsan şüphesiz sen izzet ve hikmet sahibisin”. Musa Carullah bu âyete

dayanarak İsa peygamberin şirk ve küfür gibi günahların bağışlanmasını istediğini ifade

etmekte ve bu âyetin tefsirinde Zemahşerî’nin “Bağışlama aklen her suçlu için güzeldir.

Hatta suç ne kadar büyük olursa, bağışlamak o kadar güzel olur”¹⁶¹ sözünün doğru

olduğunu belirterek şirk ve küfür gibi günahların bağışlanmasını mümkün olduğunu dile getirmektedir.¹⁶²

Musa Carullah iddiasını ispat hususunda Kuran-ı Kerim âyetleri yanı sıra Buharî ve Muslim’de geçen iki hadisi de delil olarak getirmektedir.

1.   Ömer b. el-Hattab (r.a.) şöyle rivayet eder:

“Resulullah’ın (s.a.v.) huzuruna Hevazin kabilesinden bazı esirler getirilmişti. Bunlar arasında emzikli bir kadın vardı. Bu kadın çocuğunu kaybetmişti ve bu yüzden göğsünde biriken sütü sağarak başka çocuklara veriyordu. Daha sonra esirler arasında kendi çocuğunu buldu. Hemen alıp göğsüne basarak onu derin şefkatle emzirmeye başladı. Bunun üzerine Hz. Muhammet (s.a.v.) çevresindekilere “şu anne kendi öz çocuğunu ateşe atar mı dersiniz?” diye sordu. Ashab-ı Kiram da “hayır, gücü yettiği sürece elbette ki atmaz” karşılığını verdiler. O zaman âlemlere rahmet olarak gönderilen İslam peygamberi Hz. Muhammet (s.a.v) “yemin ederim ki Allah kendi kullarına, bu annenin öz çocuğuna olan merhametinden daha fazla merhametlidir” buyurdu.¹⁶³

2.   Hz. Peygamberden şöyle rivayet edilmiştir:

“Kıyamet gününde Allah-u Teâla Hazretleri şöyle buyurur: “melekler, peygamberler ve müminler şefaâtta bulundu ve cehennemde, kalbinde zerre kadar hayır bulunan hiç kimse kalmadı. Geriye merhametlilerin en merhametlisi olan Allah kaldı” ve o: “sıra benim şefaatime geldi” demektedir.¹⁶⁴

Musa Carullah bu iki hadisin oldukça açık beyanına göre azabın ebedî olmadığı ve bu hadisleri açıklamaya ihtiyaç duyulmadığı görüşündedir.

¹⁶¹  İmam Ebu’l-Hasan Carullah Muhammed b. Ömer ez-Zemahşerî el-Hevarizmî, el-Keşşâf min Hakaiki’t-
Tenzîl ve U’guni’l-Akavîl, c.1, s.442.

¹⁶²  Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, ss. 311-314.

¹⁶³  Mustafa Sabri-Musa Carullah, a.g.e, ss.307-308; Bkz. Buharî, Edep/18.

¹⁶⁴  Mustafa Sabri-Musa Carullah, İlahî Adalet Rahmet-i İlahiye Burhanları, s.309; Bkz. Müslim, İman/81

32

Böylece Musa Carullah, Kuran-ı Kerim âyetlerine ve Hz.Peygamber’in hadislerine dayanarak ‘ilâhî rahmetin umumîliği’ meselesini ispatlamaya çalışmıştır. O bu konuda dört noktayı vurgulamıştır: a) İlâhî rahmet tüm insanlığı kapsayacaktır. b) Ahirette tüm insanlık kurtulacaklardır. c) Ahiret azabı mutlaka bir son bulacak ve cehennemde olanlar cennete gireceklerdir. d) Ulûhiyet konusunda gerçek ve hak din İslam ise de, başka din mensuplarını inanç ve ibadetlerinden ötürü suçlamayız. Çünkü herkesin inanç ve ibadetlerinin arkasında Allah vardır. Dolayısıyla ahirette herkes cehennemden kurtulacaklardır.