Mesa C.artıllah Bigiyein otuz yıl Türkçe Kur'an Terctimesi üzerinde çalışan ancak bu tercümenin yayınlanmadığını, bilinmeyen sebeplerle kayıplara kanştığınıaz önce ifade etmişbulunuyoruz.
Kayıp plan bu Türkçe Kur'an Tercilmesinin muhtevasma dair tek bilgi, yazarın henüz çalışmaya başlamadan
önce, 1912 yılında, Halk Nazarına Bir Nice Mesele adlıeserinde "Tercemede Benim Esaslanm" başlığı altında yazdıklanndan ibarettir.
Müsa Carullah belki de, tercüme etmeye başlamadan, tercümede riayet edeceği esas ve prensipleri kaleme alan ilk yazardır.
Biz Kur'an'ıTürkçe'ye tercüme edenlere veya edecek olanlara ışık tutar ümidiyle onun bu makalesini aynen yayınlamayı uygun gördük.
Tercemede Benim Esaslarım
1-Ehl-i Ilim Kalemiyle Yazılmış Tefsirler:
kütübhanemde her bir tefsir bulunur. Her bir ayet-i kelimeyi terceme ederken tefsirlerin her birine müracaat ettim. 0 saatlerde bende müsahele yok idi. Ağırlığın onda dokuzu tefsirlerin bereketiyle asan oldu.
2-Kur'an-ıKerim in özü:
Ayet-i kerimeleri tefsir ederken, yahut tefsirlerin birini diğerine tercih ederken ben tefsir bilkitab (Kur'ân'm Kur'an'la tefsiri) yollanna sülük ettim. Kur'an-ı Kerim'in biri diğerine müteşabih ayetleri, biri diğerini tefsir eder.
3-Tercemede Benim En Mutemed Esasım Lisanın Deliletidir:
Kelimeterin maddelerini dikkatle teftişettim. Kelime hey'etlerinin (şekil çekim) delaletlerini sarfianesiyle (yard ımıyla) tahlil ettim. Kelimelerin basit rna'nalarına bila kusûr (eksiksiz) itina ettim. Cümlelerin ma'nalanna terkiplerin ihtimallerine her şeyden ziyade itibar ettim.
Mesela ........... gibi cümlelerde mübteda (ve) haberi tayn hususlannda ihtiyat ettim. 41.04:1 mübteda olursa ma'nası bir, haber olursa manası diğer olur. irabçılar `o da bu da muhtemeldir deseler de tefavut (fark) büyüktür.
Nebilerine inad etmiş herifler iki manadan elbette yalnız birini kasd etmişlerdir.
Böyle cürnlelerde halin, kastın delaletiyle iki manadan birini ta'yin ederim. Her biri kasd kılınabilirse o vakit birini sebt ederim (belirtirim).
Men ma gibi isimlere cümle sıla olur ise ma'nasıbir, sıfat olursa ma'nası diğer olur. Mesela: ei.,3 di-at sıla ma'nasıyla sıfat ma'am aralarında büyük tefavet (farklılık) mülahaza ederim.
4- Kıraat ihtilafları bulunur ise her birini itibar ederim:
Kıraatler bazen kelimelerin maddelerinde, bazen bünyelerinde bazen
irablarında ihtilaf ederler. Eger öyle ihtilaf hasebiyle ayetlerin muhtelif
olur ise, her birini sebt ederim. Zira muhtelif kıraatler müte'addid ayetler
gibidir.
5. Cümle, Müteaddid Ma'nalar Ihtimil Tutup da 0 Ma'nalarm Her birini Kasd
Kılınabilir Ise, 0 Ma'nalarm Her Birini Beyin Ederim:
Muhtemel ma'n'ilann bazen yalnız biri lcasd kıhrıabilir. Bazen her biri kasd
lulinabilir. Eiger her biri irade lal ınabilir ise, tercemede her birini zikrederim.
Bir cümle Arabi olmak cihedyle miiteaddid rna'nalara vazıh surette delalet
eder ise, Kuein-1 Kefunicie gaflet mümkün değildir. Buna göre o ma'nalann her
biri hide kıhrur. Böyle ayetler Kueln-1 Kerim'de goptıır (çoktur).
6. Nazm-ıMu'ciz'i Isiah Da'valanna Hiçbir Vakit Cesaret Etmedim:
Nahviyyün Kueln-1 Keılm'in ayetlerini hazf hem takdir usulleriyle Isiah ederler.
Bu adet miifessirlerin elc,serinde vardır:
Mesela: I+) 131—ii e..pal 4.,;,.11.1.4; al 1;3JI II yet-i kerimesi gibi [17. Ism 16].
Burada ehi-i tefsir .1.412.114 sözünü takdir edip 21 uai ı:j.1 demişler. Böyle
talcclider Naım-1 Mu'ciz i tamamıyla tahnItir. Bana göre, tıt>.A. qr., emir ederiz
müsrifletini manasuıdadır. Buna „.n sliCtS kerimesi
de [6. En'am 1231 tT luraat-i mütevitiresi'de delllet eder.
7. Kelam Usullerine, Yeni Hem Eski Felsefe' Nazarlanna ayet-i Kerimelerin
Delaletlerini Tatbik Etmek Seyyielerinden Salan ınm.
8. Nazm-ıMu'ciz'in Dellletlerini Taaddl Etmekten Salarımm:
Ehl-i Tefsirin eksen, ya rivayet tesiriyle ya hut tefsir arzusuyla Nazm-ı
Mu'ciz'in delaletlerini taaddi edip, ahylnen (bazen) ayet-i kerimelerin manalannıtahrif
ederler.
mesera: J.u.; ıs ı; -,ALL-ayet-i keıimelerinde [7. A'raf 117;
20. Taha 691 As ipleri çöpleri yuttu demek gibi. Böyle tefsir (ve)ya tercüme
Kuean-ıKerim'i tahrif olur. Hem de ...ukAt 'As' J.12.1.3 34I kerimelerinin
[7. A'raf 1181 açık delaletlerine muhalif olur.
,11,1.; ' h lit; cilmlelerinde asa ipleri dayaldan yuttu maws
• 26. $uara Suresinin 111. ayetirıin bir parçasıolan bu ifade yukarıdaki gibi isim camlesi
......................şeklinde fıil cümlesidir. Ancak Müsa C.An ıllih bir başka kıraatini tercih etmişohnalıdır
96 Islamiyat 1(1998), sayı2
na delalet edebilir bir harf yoktur.
Sahirlerin sihirleri kuvvetiyle iplere, dayaklara yılan suretleri verilmişgibi
olsa hayal gözüne gözükür o sureder as berkesiyle (sayesinde) batıl olduktan,
as o surederi yutmuş gibi olsa as iplerin dayaklann özlerini yuttu demek
Nazm-ıMu'ciz'i tahrif olur.
Böyle misaller tefsirlerde goptur. Tercememde öyle misallerin birini ıslah
edebilir isem birkaç sene zahmederimin ecri hisıl oldu demek. Yüzünü ya daha
ziyadeyi ıslah şerefine nail olur ise tercememi ne şretmek bana farz oldu demek.
Isiah sözünü yalnız dakik hem hafi hatalara nispede söyledim. Yoksa el-
Exfam soresinde t..1.444 ut.,JJ Nazm-ıMu'cizini 16. En'am 91 "ve anı
anlann giydilderiyle seuederdik" söztlyle tefsir etmi şMevakib* gibi lisan bilmez
cahillerin kalemiyle yazılmış tefsirlerde bulunur (bulunan) hesab ıyok fahiş
hatalar hakkında Isiah sözü söylenmez.
Dersaaderte Meclis-i Teftiş-i Masahif-i Şerife mühriiyle tab kılıntruşKuran-ı
Kerim'in harnişinde Coyle tefsideri görürken gönül müteessir olur.
Usul-i Fılah yazmış, filah kitaplarıyaznuş, tabiat, siyaset, ilctisad, hukuk gibi,
fenlerde büyük kitaplar te'lif etmişMahmud Es'ad Efendi Hazrederinin Medhal-i
Tarih-' Islam isimli kitabında (12. Fasıl, 54. Madde, 118. Sahife)de ve kendi
libaslanyla ilbas eder idik tefsirini de görür ise Meclis-i Tefti ş-i Masahif-i Şerife
mühründe bulunur hatalarıda mazur görür. Lakin Islamiyerte edebin,
dinin o kadar sukütuna gönül yanar.
9. Tercemede Hiçbir ayet-i Kerime'de Tefsir ya Tc'yi! Yollarma Sülük Etmedim:
Tefsir, Te'vil nasıl ise de insanın fikri olur. Tercümede ben Kuran-ıKerim'in
yalnız örflerini, lisan-ıArab'ın delaletlerini itibar ettim. Hiçbir harfte hiçbir insanın
nazaruu esas etmedim. Kuran-ıKerim'in büyük mukaddes rnanalann ı
özürnün ufak a& filcirierinde beraber yazmalctan elbette tenzih ederim. Öyle
edecek heriflere Allah'ın, meleklerin, heme (bütün) insanlann lanetleriyle beraber
ben de lanet okurum.
10. Kuran-ıKerim'in Marıalan Nazmi Gibi Sabittir. Buna Göre Tercilmesi
Mümkündür.
Kuran-ıKerim'in her bir kelimesi, harekeleri sükunlanyla nas ıl rnahfuz
kalmış ise, kelimelerin, cOndelerin, rnangan da öyle rnahfuz kalmıştır. Islam
kalendyle telif kılumuşulum-i Islaıniye kitaplarının her biri Kur'an kelimelerinin,
cümlelerinin manalaruu bila tagyir h ıfzetmek için gene idi. Lügat kitaplar ı,
fıkıh kitapları, usul-i filch kitapları, kelimelerin, cümlelerin manalann ıbila
tagyir lufzetmek için olmuşidi.
Masum ümmet-i Islamiye himmedyle, Kuran-ıKerim'in hem nazmıhem
manasıbila tagyir sabit oldu.
Mevildb: Hüseyin el-lCişift b. All D. 903/1497-81 tarafından Farsça olarak kaleme al ınan "Mevahibi
Ledimiyye• adlıtefskin Osmanlıca terctimesidir. Mütercimi Divin-ıMualLi erkinından hiceganIsmail Ferruh Efendi Iö. 18401'clir. 124611830-1 yılıılan bu tercüme 1282/1865-6 yılında
nda yap
Matbaa-i Amirede bas ılmıştır.
Btstyej'terı(0. 1949) Tarthçt:Yazar Cemal Kutay'a Cevab
Manası da nazmıgibi =lit= ise, Kur'an-1 Kerim'i tercüme bizzarure
mümkün olur. Manasımahfuz olduktan son(ra) da tercüme mümkün değildir
demek Kur'an-ıKerim'in manalan hiçbir vakit anlanmaz demek gibidir.
Bazen bir cürnleden mefhum olur mana, asır ihtilafiyle yahut ümmetlerin
örflerinde ihtilaf hasebiyle muhtelif olur. Bu surette harfiyyen terceme dürüst
olmaz. örften, (ve)ya evvelki manas ından gafil adam terceme ederse hata eder.
Meseta örfiimilzden gafil Arapların birine kuvvetim uçtu sözün
terceme edersek hata etmişoluruz.
Bazen öyle olur ki, cilmlelerin manalan muhtelif olmasa da, o manalara
mütelzim suretler Muhtelif olur. Halleri ya hayalleri metefavit iki insan bir
cürnleyi işitir iken bir mana o iki adamın dirnağlannda muhtelif iki sürede ihata
kıhrur. Birinde belki gayet dehşetli, birinde belki gayet di (normal) sfiret olur.
Buna göre, bir cümle birine tesir eder, diğerine tesir etmez. Buna göre, roman,
şiir gibi edebiyatın tercemeleri bazen asıllan gibi olamaz. Zira kelimelerin manaları
belki dürüst terceme Minim§ olur. Lakin şair'in kuvve-i hayaliyesiyle tasvir
kıhrunış suretleri miltercim efendi tişince (gereğince) tasvir edemez. Buna göre,
terceme ruhsuz çıkar. Yahut hiçbir mümkün olmaz. çünkü lisan kum manalan
nakleder. Amma hayat gölderinde teessür kuvvetiyle uçar suretleri avlanmaktan
bazen adz olur.
Manalann, surederin ihtilaflan hasebiyle terceme bazen mümkün olmaz
dedik. Dürüst (doğrudur). Lakin Kuran-ıKerim kelimelerinin ciimlelerinin
rnanalan ti kıyamet sabittir. Hayal suretleri de ğil belki hakikattir.
Buna göre,
Kur'an-ıKerim'i tercüme Icat'en mümkündür, şer'an farzdır.
Bin lisana tercüme lohns ın ol mahfuz hemin.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder